Ardahan, Göle, Çıldır, Posof,Hanak,Damal

ARDAHAN'IN GERÇEKLERİ

İlimiz Ardahan Kars iline bağlı bir ilçe iken Kars il bazında Doğu Anadolu bölgesi olarak bilinmesi nedeni ile Doğu Anadolu Bölgesi olarak bilinir. 1992 yılında il olması ile yeni bir coğrafi yapı olarak Kuzey Doğu Anadolu Bölgesi olarak anılmalıdır. Ardahan İl olarak kurulan Cumhuriyetin ilanından sonra 1926 yılında 877 sayılı Kanun' la Kars İline bağlanarak ilçe statüsüne indirilmiş sonrada ilçe olan ve yıllar sonrada olsa iadeyi hak olarak 1992 yılında 27.05.1992 tarih ve 3806 sayılı Kanunla yeniden il olan tek bölgemizdir. Ardahan'ın 1992 yılında il olması Ardahan'ın ekonomik olarak kalkınmasından ziyade sınır il olması nedeni ile sınır güvenliği için il yapıldığı hepimizin malumudur.

1990 yılından sonra il statüsüne kavuşan diğer bölgelerde hareketlenme ve iç göç yaşanırken Ardahan'da tam tersine batıya göç daha da hızlanmıştır. Ardahan İli nüfusuna yönelik yapılan değerlendirmede ilin, 27.05.1992 tarihinde İl olması ile belirlenmiş mülki idare sınırları içerisindeki nüfus miktarı dikkate alınarak ve sonradan Göle ilçesinden 2, Çıldır ilçesinden 8 köyün ayrılarak Kars'a bağlanması ile meydana gelen değişiklik de dikkate alındığında: Yıllar itibarı ile Ardahan'ın 1945-2000 Yılları Arasında, Nüfusundaki Değişmeler 1950 de %18.15, 1955 de %21.91 olmuştur. 1955 ile 1950 yılları arasında nüfusta bir düşüş göstererek her ne kadar %20.82 olmuşsa da 1965 yılına kadar yine artış göstererek %21.65 e çıkmıştır. Ardahan Türkiye'de siyasi ve iç huzursuzluktan en fazla etki gösteren bölgelerimizden birisidir. Şöyle ki 1970 ler den sonra Türkiye'de yaşanan iç huzursuzluk Ardahan'da göçün artmasına neden olmuştur. 1970 de nüfus artış hızı %21 ler de %14.91 e düşmüştür. 1970 den başlamak üzere yıllık ortalama %1.5 oranında gerileme kaydedilmiştir.

1975 yılında nüfus artış hızı %7.80 ve 1980 yılında ise artış hızı eksiye düşerek nüfusun azalmasına yönelmiştir. İ980 Askeri darbesinin sonucu olarak %-7.03 oranında azalma en fazla 1985-1990 yılları arasında yaşanmıştır. 1990 yılında %-38.96 ile Ardahan Türkiye'de en fazla göç veren bölge olarak birinci sırada yer almıştır. 1992 yılında Ardahan'ın İl olması ile küçük çapta kıpırdama olmuşsa da göçün durmasına engel olamamıştır. 2000 yılında nüfus hareketi yine %-20.22 ile Türkiye'de en fazla nüfusu azalan üç il arasına girmiştir. Genel tabloya baktığımızda Ardahan İli nüfusu 1965 yılına kadar istikrarlı bir artış göstermişken 1975 yılına kadar nüfus artışında sayısal artma devam etmektedir. 1980 yılındaki askeri darbeden sonra başta genç kesim olmak üzere batıya yönelik yoğun bir göç yaşanmıştır.

Bu göç Ardahan'ın il olması ve ekonomik beklentilere rağmen durmadan devam etmiştir. Yoğun göçün asayiş yönü kadar ekonomik ve sosyal yaşamdaki duraksamalarında büyük etkisi olmuştur. Ardahan'da tarım ekonomisinin ağırlıkta olması nedeniyle nüfusun %70 i kırsal kesimde %30 u ise şehirde yaşamaktadır. Kırsal kesimdeki doğurganlık oranı % 2.95 iken bu oran köylerde 3.30 olarak gerçekleşmektedir. Doğurganlık olayı her ne kadar bu şekilde gerçekleşse de nüfus ve nüfus artış hızındaki düşüş, tamamen büyük şehirlere sürekli göç verme olayına dayanmaktadır. Göç olayı, daha çok çalışabilir nüfus oranında yaşanmaktadır.

Ardahan'da nüfusun % 47,80 ini (63.923) kadınlar, % 52,20 sini (69.833) erkekler oluşturmaktadır. 2000 Yılı Genel Nüfus Sayım Sonuçlarına göre toplam nüfusun 39.725 i(%29.70) ilçe merkezinde, 94.031 i(%70.30) ise köy ve beldelerde bulunmaktadır Buna göre Ardahan İli kırsal nüfusunun %32,15 oranında azaldığı ve şehir nüfusunun ise %15,45 oranında arttığı görülmektedir Ardahan geneli nüfusu; 12 yaş altı %24.60, 12-64 yaş arası %68.14 ve 65 yaş üzeri %7.26 olarak dağılım göstermektedir. İl genelinde erkek nüfusun yarısı 23 yaşından, kadın nüfusun yarısı 24 yaşından gençtir. Genel olarak kadınların medyan yaşı erkeklerin medyan yaşından daha büyük iken, Çıldır ilçe merkezinde tam tersi bir durum söz konusudur. İl genelinde erkek-kadın arasında medyan yaş farkı oldukça azdır. Çıldır ilçe merkezi ortalama 21 medyan yaş ile diğer ilçelerden daha genç bir nüfusa sahiptir. Köylerde kadın-erkek medyan yaşı 24 tür

İl genelinde okuma yazma oranı %84.60 olup, bu oran erkeklerde %92.40, kadınlarda %76.05 tir. Köylerde okuma yazma oranı erkeklerde %90, kadınlarda %73 tür. Posof ilçe merkezi %95 okuma yazma oranı ile en yüksek orana sahiptir. Bunu Çıldır, Göle, İl Merkezi, Hanak, Damal, Bucak ve Köyler takip etmektedir.

Ardahan ilinde 12 ve daha yukarı yaştaki nüfus (100.889) içinde işgücüne katılma oranı (73.223) %73 olup, işgücüne katılma oranı erkek nüfus için (41.311) %78, kadın nüfus için (31.912) %76 dir. Kadınlarda İşgücüne katılma oranı kırsal alanda %84 iken, il merkezinde %18 ve ilçe merkezlerinde ise %16 dır. İstihdam edilen nüfus ve işsiz nüfustan oluşan İşgücü toplamı 73.223 tür.

İstihdam edilen nüfusun (69.582), işgücü içindeki oranı; erkek nüfus için (38.704) %94, kadın nüfus için (30.878) %97 dir. İşsiz nüfusun (3.641-%4.97), işgücü içindeki oranı; erkek nüfus için (2.607) %3.56, kadın nüfus için (1.034) %1.41 dir. İşsiz nüfusun büyük çoğunluğunu genç nüfus oluşturmaktadır. İşsiz nüfusun %69 u 30 yaşın altındadır

İstihdam edilen erkek nüfusun %63.40 ı tarım sektöründe, %33 ü hizmet sektöründe çalışmaktadır. Kadın nüfusun %95.80 i tarım sektöründe çalışmaktadır. İl geneli istihdam edilen nüfusun %54 ü ücretsiz aile işçisi olup, bu oran erkek nüfus için %25, kadın nüfus için %90 dır. Yine erkeklerin %42 si ve kadınların %5 i kendi hesabına çalışmakta iken, erkeklerin %31 i ve kadınların %4 ü ücretli çalışmaktadır.

Ardahan'da kadın işgücünün büyük çoğunluğu tarım sektöründe çalışmaktadır. Tarımda çalışan kadın işgücünün oranı erkeklerden oldukça fazla olmasına rağmen çoğu ücretsiz aile işçisi statüsündedir. Tarımsal istihdam içinde kadın işgücü oranının yüksekliği esas itibariyle; bölgede kadın için başka bir iş alanı olmayışı, yapılan tarımın geleneksel ve basit usullerle yapılması, kırsaldan kente göç ve özellikle erkek işgücünün geçici mevsimlik istihdam alanı araması sonucu diğer kentlere gitmesini gösteren önemli bir olgudur.

Ardahan'da kişi başına düşen gelir 2001 yılında 650-700 $ ve 2002 yılında ise 600-650 $ olarak gerçekleşmiştir. 2001 ve 2002 yıllarında ülke genelinde yaşanan büyük çaplı ekonomik krizin genel bir sonucu olarak, Ardahan'da kişi başına düşen milli gelir, yaklaşık %40-50 oranında azalmıştır.

1995 yılından sonra Ardahan ve ilçelerinde organize edilen festivaller bölge ekonomisine önemli oranda katkı sunduğu gibi 15 Haziran ile 15 Eylül tarihleri arasında bölge nüfusu %35 oranında artmaktadır. 1975 yılında sonra göç eden ve emekli olan kesimin %21 oranında geriye dönüş hazırlığı içinde olduğu görülmektedir.

Sevgi ve Saygılarımla,

TUNCER DAĞ
tuncerdag75@hotmail.com